Dunyoda fan koʻp, har biri oʻzining oʻrganadigan va oʻrgatadigan predmetiga ega.

Oʻquvchi yoki talaba yillar davomida turli fanlarni oʻrganadi.

Garchand tarix oʻqituvchisi unga oʻtmish haqida soʻzlab bersa, biologiya darsida hayotning xilma-xil shakllari bilan tanishsa yoki matematikada abstrakt ifodalar olamiga sayohat qilsa ham — barcha ustozlarning umumiy maqsadi bir nuqtada tutashadi.

Bu maqsad — oʻquvchini fikrlashga, tafakkur qilishga oʻrgatish.

Faqat har bir fan bu vazifani oʻz mazmuniga mos materiallar orqali amalga oshiradi.

Psixologiya fanidan maʼlumki, insonning fikrlash jarayoni tafakkur operatsiyalari — analiz, sintez, tizimlashtirish, umumlashtirish, qiyoslash, abstraktlash va tasniflash orqali amalga oshadi.

Dars jarayonida oʻqituvchi, odatda, oʻquvchilarning mavzuni yaxshiroq tushunib olishi uchun mashq va topshiriqlar beradi. Bu — taʼlimiy vazifani bajaradi.

Biroq har bir darsning yana bir muhim vazifasi bor — rivojlantiruvchi vazifa.

Yaʼni, oʻquv materialini boshqacha yondashuvda taqdim etish orqali oʻquvchilarda tafakkur operatsiyalarini yanada faol rivojlantirish mumkin.

Quyida shunday usullardan ayrimlari keltiriladi:

1. “Turfa mezonlar” mashqi

Bu usulda oʻquvchilarga mavzuga oid atamalar yoki soʻzlar roʻyxati (10–15 ta) beriladi va ularni turli belgilar asosida guruhlash talab etiladi.

Masalan, tarix fanidan:

“Stalingrad jangi”, “Fermopil jangi”, “Normandiya operatsiyasi”, “Loy jangi” va boshqalar.

Oʻquvchilar bu janglarni turli mezonlar asosida ajratishlari mumkin:

• qadimgi va zamonaviy tarix;

• Osiyo yoki Yevropada boʻlgan;

• Ikkinchi jahon urushiga tegishli yoki yoʻqligi kabi.

Bu mashq oʻquvchini mavzularga turli nuqtadan qarashga, uning muhim jihatlarini chuqurroq anglashgaoʻrgatadi.

2. “Oʻxshashlikni top” mashqi

Bu usul tafakkurning qiyoslash operatsiyasini rivojlantiradi.

Oʻquvchiga ikki narsa yoki hodisa beriladi va ularning oʻxshash jihatlarini topish soʻraladi.

Masalan:

• Geografiyada: “Avstraliya va Yaponiya”, “Yomgʻir va zilzila”

• Fizikada: “Ovoz va issiqlik”

• Adabiyotda: “Doston va sheʼr”

Bu usul oʻquvchini narsalar orasidagi ichki bogʻliqlikni anglashga va chuqur fikrlashga undaydi.

3. “Ortiqchani izla” mashqi

Bu usul analiz va sintez operatsiyalariga tayanadi.

Oʻquvchiga toʻrtta tushuncha yoki maʼlumot beriladi va ular orasidan mavzuga mos kelmaganini ajratish kerak boʻladi.

Masalan:

• Tabiatshunoslikda: “Yomgʻir, doʻl, qor, shudring” — “shudring” yerda hosil boʻladi, boshqalari osmonda.

• Botanikada: “Sabzi, sholgʻom, qovoq, rediska” — “qovoq” rangi va tuzilishi jihatidan farqli.

• Ingliz tilida: “I, he, she, it” — “I” bosh harf bilan yoziladi, boshqalar emas.

Bu usul oʻquvchini noodatiy yondashuv bilan fikrlashga, oddiy obʼyektlarga yangi koʻz bilan qarashga oʻrgatadi.

4. “Bir soʻzda aytganda” mashqi

Bu usul umumlashtirish koʻnikmasini rivojlantiradi.

Oʻqituvchi bir nechta tushunchalarni aytadi, oʻquvchi esa ularning umumiy belgisini topishi kerak boʻladi.

Masalan:

• “Oy, quyosh, yer” — samo jismlari.

• “Qirol Lir”, “Otello”, “Romeo va Juletta” — Shekspir asarlari, sahnalashtirilgan fojealar.

• “Buxoro amirligi”, “Qoʻqon xonligi”, “Xiva xonligi” — Oʻrta Osiyodagi monarxiya davlatlari.

Bu usul orqali oʻquvchi alohida faktlardan xulosa chiqarishni va jozibali umumiylikni topishni oʻrganadi.

Xulosa

Oʻquv materiali faqat maʼlumot berish uchun emas, balki tafakkurni charxlash uchun ham xizmat qilishi kerak.

Darslarda shunday mashqlar koʻproq qoʻllanilsa, yodlash emas, fikrlashga oʻrgatish ustuvor boʻladi.

Axir biz koʻpincha “oʻquvchilar koʻr-koʻrona yodlaydi, fikrlashmaydi” deb shikoyat qilamiz-ku.

Demak, shikoyatdan amaliyotga oʻtish vaqti keldi — tafakkurni oʻstiruvchi mashqlar va usullar bilan qurollanaylik!

Ustoz kundaligi jamoasi (psixol. f. d. P.S. Ergashev ilmiy tahriri ostida)